Ρηγοπούλου Πέπη

καθηγήτηρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών του Τμήματος Επικοινωνίας και Μέσων

Επικοινωνιακή μόλυνση και επικοινωνιακή οικολογία.
Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές που πρωτομπαίνουν στα Τμήματα Επικοινωνίας απορούν και σοκάρονται, όταν ακούν διάφορα συνθήματα, όπως μπάτσοι, χαφιέδες, δημοσιογράφοι, σχετικά με το επάγγελμα, το οποίο πολλοί από αυτούς φιλοδοξούν να διαλέξουν. Ασχετα με τις πραγματικές τους δυνατότητες να βρουν δουλειά σε ένα όλο και πιο κορεσμένο επαγγελματικό χώρο, αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι η εικόνα της δημοσιογραφίας που έχουν στο νου τους. Από τη μια την θεωρούν λειτούργημα. Κάτι για το οποίο πρέπει να είναι περήφανοι και που βρίσκεται υπεράνω κριτικής. Από την άλλη θεωρούν την δημοσιογραφία πηγή γοήτρου και χρήματος, κάτι που βέβαια ισχύει μόνο για αυτούς που βρίσκονται στην κορυφή της πυραμίδας.
Η έννοια «Τέταρτη Εξουσία» που αποδίδεται στον Τύπο φανερώνει και κρύβει την αλήθεια. Είναι στην πραγματικότητα κατάλοιπο της εποχής των απαρχών του Διαφωτισμού στον 18ο και στον 19ο αιώνα, όταν Τύπος σήμαινε αυτόματα αμφισβήτηση, χειραφέτηση, επανάσταση. Από άποψη εξουσίας ο Τύπος, γραπτός και οπτικο-ακουστικός παραμένει και μέσα στην κρίση του ισχυρός και επίφοβος, ανεβοκατεβάζει, όχι πάντα ευτυχώς κυβερνήσεις, φτιάχνει και καταστρέφει σταδιοδρομίες. Αυτό συμβαίνει γιατί ο Τύπος είναι μια εξουσία που ασκεί κριτική σε όλες τις άλλες, αλλά δεν δέχεται καμία για τον εαυτό της. Πάρτε μια εκπομπή που ξεσκεπάζει, υποτίθεται ή όντως, τα κακώς κείμενα. Ποτέ δεν αγγίζει τα σκάνδαλα – και βέβαια είναι παρά πολλά- της δημοσιογραφίας.
Δεν θέλω να πω ότι η παλιά απελευθερωτική λειτουργία του Τύπου έχει οριστικά χαθεί. Χωρίς τον Τύπο τα βασανιστήρια στο Ιράκ δεν θα είχαν γίνει γνωστά, πολλά εγκλήματα θα είχαν μείνει ατιμώρητα. Γι’αυτό και οι δικτατορίες και οι στρατοκρατίες συνεχίζουν ασταμάτητα να δολοφονούν δημοσιογράφους. Από την άλλη όμως πλευρά ο Τύπος πάσχει από αυτό που η λογοτεχνία –που από τον 19ο αιώνα ασκεί άγρια κριτική στη δημοσιογραφία, καταγγέλλει συνεχώς. Την διαπλοκή.
Ο Τύπος ή μάλλον μια πολύ υπολογίσιμη μερίδα του Τύπου σήμερα δεν ζει από τα φανερά έσοδά του, αλλά από την ικανότητά του να πιέζει –συχνά να εκβιάζει το κράτος και την κοινωνία. Αυτή η δύναμη είναι η βάση της διαπλοκής. Το γεγονός δηλαδή ότι σήμερα μιλάμε για ένα κατεστημένο που περιλαμβάνει τα Μέσα, την Πολιτκή και την οικονομία, ακόμη και στις πιο απεχθείς της πτυχές όπως το εμπόριο όπλων. Γι’αυτό, εν πρώτοις, τον λόγο παρατηρείται η εσκεμμένη παραπληροφόρηση, αυτό που έχει εύστοχα αποκληθεί επικοινωνιακή μόλυνση. Τα θύματα είναι οι υπολήψεις, οι δουλειές και κάποτε οι ίδιες οι ζωές των αθώων ανθρώπων.
Αυτή όμως η πλευρά δεν εξαντλεί το θέμα. Εκτός από την μόλυνση που μαστίζει την κορυφή υπάρχει και η ευθύνη του κάθε δημοσιογράφου. Το ότι δηλαδή πολλοί δημοσιογράφοι αντί να εκμεταλλευθούν για το καλό της κοινωνίας και της πληροφόρησης τα περιθώρια που η εργοδοσία τους αφήνει, όταν δεν θίγονται τα συμφέροντά της, χειροτερεύουν την κατάσταση. Δεν το κάνουν μόνον για να υπηρετήσουν προσωπικά μικροσυμφέροντα. Το κάνουν και από προχειρότητα και άγνοια, γιατί οι ίδιοι οι ρυθμοί της δουλειάς και άλλοι παράγοντες σπρώχνουν τον δημοσιογράφο να εκφράζεται περί παντός επιστητού, τόσο περισσότερο όσο αγνοεί τα πάντα. Φυσικά και υπάρχουν πολλές λαμπρές εξαιρέσεις. Δεν δίνουν όμως τον τόνο.
Το τρομερό ζήτημα, ωστόσο, είναι ότι δεν μπορούμε να αναλάβουμε μια οικολογική δράση αντιμετώπισης της μόλυνσης των μέσων, μια εκστρατεία κατά της πληροφόρησης, παρά μόνον χρησιμοποιώντας και τα ίδια τα Μέσα. Δεν είναι καθόλου εύκολο. Αλλά τουλάχιστον εντοπίζοντας τα κενά, τις ασυνέχειες και τις αντιφάσεις του επικοινωνιακού συστήματος, οργανώνοντας σημεία αντίστασης, μαζί με δημοσιογράφους και με άλλους πολίτες, μπορούμε ίσως να πετύχουμε αρκετά.